معمر قذافی
معمر محمد عبدالسلام ابومنیار قذافی[1] (۷ ژوئن ۱۹۴۲ – ۲۰ اکتبر ۲۰۱۱)[2] معروف به سرهنگ قذافی، سیاستمدارِ انقلابی و رئیس شورای فرماندهی انقلاب لیبی از سال ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۷ و همچنین برادر رهبر (الأخ القائد) جماهیری عربی خلق سوسیالیستی عظمای لیبی از ۱۹۷۷ تا ۲۰۱۱ بود. وی در اول سپتامبر سال ۱۹۶۹ میلادی با کودتایی آرام حکومت محمّد ادریس سنوسی، پادشاه وقت لیبی را سرنگون ساخت.[3] او پس از کودتا، سیستم حکومتی لیبی را بر اساس ترکیبی از سوسیالیسم و اسلام طراحی کرده و تا سال ۱۹۷۷ رئیس کشور لیبی بود.[4] او در سال ۱۹۷۷ از منصب رسمی ریاست شورای فرماندهی انقلاب لیبی کنارهگیری کرد و مدعی شد که فقط یک نماد ملی خواهد بود.[5][6]
شناسنامه | |
---|---|
نام کامل | مُعَمَّر ابومنیار قَذّافی |
معروف به | معمر قذافی |
زادروز | ۷ ژوئن ۱۹۴۲ |
زادگاه | لیبی سرت |
تاریخ مرگ | ۲۰ اکتبر ۲۰۱۱ |
محل مرگ | سرت |
همسر | فتحیه نوری صفیه فرکاش |
فرزندان | محمد سیفالاسلام الساعدی هانیبال المعتصمبالله خمیس عایشه هناء سیفالعرب میلاد |
دین | اسلام (سنی) |
اطلاعات سیاسی | |
سمت | رهبر انقلاب لیبی (از ۱۹۶۹ تا ۲۰۱۱) |
پستهای پیشین | نخست وزیر لیبی (از ۱۹۷۰ تا ۱۹۷۲) |
کارها | رهبری انقلاب لیبی |
پیش از | نامشخص |
پس از | محمد ادریس سنوسی |
وبگاه رسمی | وبگاه رسمی |
مدرک تحصیلی | مستشار نظامی |
امضا | |
خدمات نظامی | |
جای خدمت | پادشاهی لیبی ۶۹-۱۹۶۱ جمهوری عربی لیبی ۷۷-۱۹۶۹ جماهیری عربی سوسیالیستی خلق بزرگ لیبی ۲۰۱۱-۱۹۷۷ |
یگان | ارتش لیبی |
دوره خدمت | ۱۹۶۱ تا ۲۰۱۱ |
درجه | سرهنگ (به عربی: عقید) |
مسئولیتها | فرمانده کل قوا فرمانده نیروهای مسلح |
نبردها | جنگ
لیبی مصرقذافی مخالفان (جنگ داخلی لیبی) |
جایزهها | مدال انقلاب ۱۹۶۹ |
حکومتِ طولانی مدتِ سرهنگ قذافی از کودتای ۱۹۶۹ میلادی تا سرنگونی در نتیجهٔ انقلاب لیبی در سال ۲۰۱۱، یکی از طولانیترین دورههای زمامداری در طولِ تاریخ بود.[7] در طی دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ میلادی، لیبی تحت رهبری قذافی، از سوی غربیها، یک کشور حاشیهای به حساب میآمد،[8][9] که ستم ناشی از اختلافات داخلی، تروریسم، قتل و غارت توسط رهبران را نشان میداد، که در این اثنا قذافی مبادرت به اندوختن چندین میلیارد دلار ثروت برای خودش و خانوادهاش کرد.[10] معمر قذافی بر پایهٔ فلسفهٔ سیاسی و ملیگرایانهای که در کتاب سبز تشریح کردهبود، در سال ۱۹۷۷ میلادی نام جمهوری عربی لیبی را به «جماهیریه عربی سوسیالیستی خلق عظیم لیبی»[پ 1] تغییر داد. وی در سال ۱۹۷۹ میلادی لقب نخستوزیر را کنار گذاشت و از آن پس «برادرْ رهبر» یا «راهنمای انقلاب سوسیالیستی لیبی» نامیدهشد.[11][12] قذافی از حامیان شرکت آُپیک بود که تور پانآفریکان برای ایالات متحده آفریقا را رهبری کرد.[13] پس از بمباران لیبی در سال ۱۹۸۶ میلادی و تحریمهای اقتصادی بر ضدّ این کشور از سوی سازمان ملل، تغییراتی در رفتار لیبی صورت گرفت. این تغییرات عبارتند از: برقراری روابط اقتصادی و همکاریهای امنیتی نزدیک با غرب، همکاری و شرکت در بررسی پرونده حمایت لیبی از تروریسم؛ پرداخت غرامت به بازماندگان حوادث تروریستی منتسب لیبی؛ کنار نهادن برنامه دستیابی به سلاح هستهای. در ۱۹ دسامبر ۲۰۰۳ و تنها ۶ روز پس از دستگیری صدام حسین، قذافی اعلام کرد که برنامهٔ تولید سلاحهای کشتار جمعی خود را متوقف کرده و از بازرسیهای بینالمللی برای اطمینان از این موضوع استقبال میکند.[14] مجموعه این تغییر رفتارها منجر به برداشته شدن تحریمهای سازمان ملل متحد علیه لیبی در سال ۲۰۰۳ میلادی شد. معمر قذافی در فوریه ۲۰۰۹ میلادی به عنوان رئیس دورهای اتحادیه آفریقا انتخاب شد.[15]
در فوریه ۲۰۱۱ میلادی گروهی از معترضان سیاسی که از مخالفان و معترضان جدید تونس و مصر و دیگر بخشهای جهان عرب الهام گرفته بودند ضد دولت قذافی در لیبی به پا خواستند و این موضوع بهسرعت به یک شورش عمومی مبدل شد و مخالفان در شهر بنغازی شورای انتقالی را تأسیس کردند. این امر لیبی را به ورطه جنگ داخلی بین نیروهای دولت و نیروهای مخالف (تحت حمایت ناتو) کشاند. سازمان ملل با تصویب قطعنامهٔ شماره ۱۹۷۳ با هدف حمایت از غیرنظامیان، خواستار ایجاد منطقه پرواز ممنوع بر فراز لیبی شد. داراییهای قذافی و خانوادهاش مصادره شده و دادگاه جنایات جنگی، حکم بازداشت او و پسرش سیفالاسلام به همراه برادرخواندهاش عبدالله السنوسی را صادر نمود و از طریق اینترپل آنان را تحت تعقیب قرار داد.[16][17][18][19] در ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۱ شورای انتقالی کرسی لیبی در سازمان ملل را تصاحب کرد.[20] قذافی عهد کرد که در برابر شورشیان و نیروهای خارجی مقاومت کند تا به گفتهٔ خودش در راه وطن شهید شود.[21][22]
در روز ۲۸ مهر ۱۳۹۰، قذافی درحالی که از ناحیه دو پا زخمی شده بود تسلیم نیروهای انقلابی شد و پس از چند ساعت درگذشت. شورای انتقالی میگوید او پس از دستگیری در تبادل آتش کشته شدهاست در حالی که برخی این نظریه را مطرح میکنند که او توسط انقلابیون اعدام شدهاست. کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل، خواستار انجام تحقیقات جامع در این زمینه شد.[23][24][25][26]
در واپسین روزهای فرمانروایی قذافی لیبی در شاخص توسعه انسانی یکم در آفریقا و پنجاه و سوم در جهان بود.[27] هشت سال پس از سرنگونی قذافی (گزارش سال ۲۰۱۹ میلادی) سازمان ملل متحد لیبی را در رتبهٔ صد و دهم جهانی و ششم آفریقا قرار داد.[28]
زندگینامه
تولد و دوران جوانی
معمر محمد عبد السلام آبو منیار القذافی در ۷ ژوئن سال ۱۹۴۲ میلادی، در روستایی به نام جهنم[29] در نزدیکی شعیب الکراعیه در حوالی سرت به دنیا آمد.[30][31] خانواده او به یک قبیلهٔ کوچک عربها بهنام قذاذفه تعلق داشت که از طریق چوپانی در بیابان هون امرار معاش میکردند. او هنگامی که پسربچهای بیش نبود به مدرسه ابتدایی اسلامی رفت. در آن هنگام حوادث عمدهای در جهان عرب در حال رخ دادن بود. شکست عربها از اسرائیل در سال ۱۹۴۸ میلادی و بهقدرت رسیدن جمال عبدالناصر در مصر به سال ۱۹۵۲ میلادی، عمیقاً او را تحت تأثیر قرار داد. او تحصیلات دورهٔ متوسطه را زیر نظر یک معلم خصوصی در مصراته به اتمام رساند. در لیبی مانند دیگر کشورهای عربی، اجازه تحصیل در رشتههای علوم نظامی و ورود به ارتش و کسب یک شغل نظامی، بعد از استقلال فراهم شد. حرفه نظامی امکان تحصیل در مقاطع بالاتر را فراهم میساخت و رفاه اقتصادی و اجتماعی به همراه داشت و برای بسیاری تنها راه رسیدن به فعالیتهای سیاسی بود. برای قذافی و بسیاری از افسران تحت فرمانش که توسط گروه ناصر تحت عنوان ملیگرایی عربی و همچنین انزجار و دشمنی با اسرائیل تحریک و تشجیع میشدند حرفه نظامی برای آنها حرفه انقلابی بود. قذافی در سال ۱۹۶۱ میلادی وارد دانشکده افسری بنغازی و به همراه همدورهایهایش در سال ۶۶–۱۹۶۵ میلادی به عنوان مستشار نظامی فارغالتحصیل شد. قذافی در همین زمان به نهضت افسران آزاد پیوست. ناامیدی و شرمساری از جانب آن دسته از افسران لیبی که در زمان شکست ارتش عربها در سه جبهه در سال ۱۹۶۷ میلادی حضور داشتند کاملاً احساس میشد. اولین جرقهها برای براندازی نظام سلطنتی لیبی در این زمان در ذهن قذافی جوان شکل گرفت. او مطالعات و تحصیلات بیشتر را در اروپا ادامه داد. بیشترین بخش شایعات دربارهٔ قذافی مربوط به این دورهاست او به مدرسه نظامی سلطنتی سندهرست[پ 2] نرفت[32] بلکه آموزشهای نظامی را در دانشکده افسری هلنیک[پ 3] در شهر آتن یونان[33] و برخی از مناطق بریتانیا گذراند.[34]
همسران
معمر قذافی در ابتدا با فتحیه نوری خالد که دختر رئیس پلیس دوران پادشاهی لیبی بود، ازدواج کرد. فتحیه نوری خالد از خانوادهای اصیل بود، که پس از مهاجرتش از ترکیه، در طرابلس سکنی گزیده بود. مراسم ازدواج قذافی با فتحیه نوری خالد در سال ۱۹۷۰ با حضور جمال عبدالناصر برگزار شد.[35] حاصل این ازدواج که تنها شش ماه دوام آورد، محمد، پسر بزرگ قذافی بود.[36] قذافی بعد از جدایی از فتحیه با صفیه فرکاش ازدواج کرد، هنگامی که قذافی برای انجام یک عمل جرّاحی در یکی از بیمارستانهای لیبی بستری بود، با صفیه که پرستار آن بیمارستان بود آشنا شد و این آشنایی منجر به ازدواج شد. سایر فرزندان قذافی حاصل این ازدواج هستند.
فرزندان
قذافی از دو همسر خود یعنی فتحیه نوری و صفیه فرکاش، مجموعاً هشت فرزند داشت.
- محمد پسر بزرگ او که فرزند همسر اول اوست در زمان زمامداری پدرش، مدیر کمیتهٔ المپیک لیبی بود که این کمیته مالک بیش از ۴۰٪ سهام شرکتهای نوشیدنی در لیبی بود. او همچنین صاحب امتیاز شرکت کوکاکولا و مدیر شرکت ارتباطات زمینی و بیسیم لیبی و شرکتهای زیرمجموعه بود.
- سیف الاسلام قذافی که مشهورترین فرزند قذافی میباشد نتیجه ازدواج او و صفیه فرکاش است. به سیف الاسلام که دارای مدرک دکترای اقتصاد از لندن است، همواره به عنوان جانشین پدر نگاه میشد. او در سال ۲۰۰۹ میلادی، عبدالباسط مقرحی، متهم اصلی حادثه لاکربی را که اسکاتلند او را به دلیل بیماری سرطان آزاد کرده بود، در بازگشت به لیبی همراهی کرد. سیف الاسلام که مدیر سازمان جهانی خیریه قذافی بود. او پس از ناآرامیها در لیبی، بارها در تلویزیون لیبی حاضر شده و به ملت دربارهٔ احتمال وقوع جنگهای داخلی هشدار داده بود. در ابتدا لویس اوکامبو رئیس دادگاه بینالمللی پس از ورود مخالفان به طرابلس خبر دستگیری سیفالاسلام را تأیید کرد ولی بعدها اعلام شد که هیچ تأیید رسمی در اینباره از سوی مخالفان قذافی دریافت نکردهاست.[37] سیفالاسلام نیز با ظاهر شدن در خیابانهای طرابلس خبر دستگیری خود را تکذیب نمود و از خبرنگاران رسانههای گروهی خواست به همراه او به مناطقی که مخالفان ادعای سیطره بر آن مناطق را دارند، سرکشی نمایند.[38][39][40][41] او پس از مرگ پدر، رهبری مبارزه با نیروهای شورای انتقالی را عهدهدار گشته و با ارسال یک پیام صوتی زنده از شبکه تلویزیونی الرای، مخالفان را موش نامیده و تأکید کرد که مقاومت ادامه خواهد داشت.[42] او مدتی پس از کشته شدن پدرش درحالی که میخواست به نیجر بگریزد توسط نیروهای انقلابی دستگیر شد.
- الساعدی پسر سوم قذافیاست که سابقه سه فصل حضور در لیگ فوتبال ایتالیا و بازی در تیمهای پروجا، اودینزه و سمپدریا را دارد. او سهامدار تیم یوونتوس ایتالیا بود و مدتی رئیس فدراسیون فوتبال لیبی بود. او که دارای مدرک مهندسیاست مدتی نیز در نیروهای ویژه لیبی مشغول به خدمت بود.
- هانیبال پسر چهارم قذافیاست. او و همسرش در سوئیس به دلیل بدرفتاری به نوکرشان دستگیر شدند که این موضوع باعث تیرگی روابط لیبی و سوئیس شد. دولت سوئیس پس از آنکه معمر قذافی آنها را تهدید به خارج کردن سرمایهگذاریهای لیبی از آن کشور کرد، از پیگیری پرونده هانیبال صرفنظر کرد.
- المعتصمبالله پسر پنجم معمر و مشاور امنیت ملی لیبی بود. او در سال ۲۰۰۸ میلادی تقاضای بودجهای ۱٫۲ میلیارد دلاری کرد تا بتواند یک واحد نظامی-امنیتی شبیه واحدی که برادر کوچکترش خمیس قذافی اداره میکرد، تأسیس نماید. او در جریان جنگ داخلی لیبی در شهر سرت کشتهشد.[43]
- خمیس پسر ششم معمر و فرمانده نیروهای ویژه، تیپ ۳۲، است. تیپ ۳۲ که تیپ خمیس نیز نامیده میشود در روسیه آموزش دیده و مسئولیت حمایت از نظام قذافی را دارا بود. او در سال ۲۰۱۱ کشته شد.[44]
- عایشه تنها دختر قذافیاست که معمولاً به امور خیریه میپرداخت و کمتر در مسائل داخلی دخالت میکرد. عایشه نقش بسیار مهمی در ترمیم چهره بینالمللی لیبی در سالهای گذشته داشت و از او و برادرش سیفالاسلام میتوان به عنوان ویترین حکومت لیبی نام برد. عائشه در سال ۲۰۰۴ میلادی به عضویت تیم وکلای صدام حسین رئیسجمهور سابق عراق، درآمد.[45]
- هناء دخترخوانده معمر قذافیاست که در بمباران طرابلس از جانب آمریکا در سال ۱۹۸۶ میلادی کشته شد. قذافی اولین سخنرانی خود پس از شورش مخالفان را از ساختمانی که هناء در آن کشته شده بود، انجام داد.
- سیفالعرب پسر کوچک قذافیاست که شهرت کمتری از برادرانش دارد؛ گفته میشد که ساکن شهر مونیخ در آلمان بود. او در ۳۰ آوریل ۲۰۱۱ بر اثر بمبباران یکی از منازل معمر قذافی از سوی جنگندههای ناتو کشته شد. تلویزیون رسمی لیبی اعلام کرد که بر اثر این هجوم هواپیماهای ناتو، سیفالعرب به همراه ۳ نوه معمر قذافی کشته شدند.
- میلاد برادرزاده قذافی است که معمر او را به فرزندی پذیرفت.
مرگ
معمر قذافی در تاریخ ۲۸ مهر۱۳۹۰ و پس از ماهها درگیری و فرار از دست شورشیان و انقلابیون لیبی در شهر محل زادگاه خود سرت دستگیر شد و اندکی بعد بدست انقلابیون کشته شد.[46] در آن روز با به کنترل درآوردن شهر سرت توسط نیروهای انقلابی لیبی، قذافی و چند تن از محافظان شخصی و فرمانده ارتشش را در حالی که در حال فرار از شهر بودند توسط نیروهای ناتو هدف قرار گرفتند و بعد در یک کانال فاضلاب پنهان شدند. بنا به گزارشها قذافی پس از بیرون آمدن از «سوراخ»، در حالی که از سوی پا و کمر زخمی شده بود، خود را به نیروهای انقلابی تسلیم کرد. پس از آن در حالی که قذافی تکرار میکرد «چه شده؟ چه شده؟ چه خبر است، به من شلیک نکنید» انقلابیون او را سوار یک ماشین کردند تا به مصراته منتقل شود.[47] فیلمی منتشر شده که نشان میدهد او هنگام دستگیری زنده بوده ولی بعداً با چاقو شکنجه و کشته شدهاست.[26] قذافی در واپسین لحظات حیاتش دو هفت تیر، که رنگ یکی از آنها طلایی رنگ بود، یک رادیوی اف ام، و یک ساعت مچی داشت. او همچنین لباس نظامی بر تن کرده بود. او به هرحال به حرف خود عمل کرد و تا آخر، قبل از اسارت، جنگید.[26][48] بنا ادعای محمود جبریل، ماشین حامل قذافی در درگیری میان نیروهای وفادار به او و انقلابیون هدف گلوله قرار میگیرد و قذافی در این میان کشته میشود.[47] البته به نقل دیگر منابع قذافی بر اثر اختلاف نیروهای انقلابی بر سر اینکه به کدام شهر برده شود توسط جوانی به نام سند الصادق العریبی که او را اسیر کرده بود به ضرب گلوله کشته شد.[49] در پی مرگ قذافی شورای انتقالی لیبی بیان کرد که اندکی پس از آن بهطور رسمی «آزاد شدن» سراسر لیبی را اعلام خواهد کرد.[50]
دوران قدرت
کودتای نظامی
در اول سپتامبر سال ۱۹۶۹ میلادی، گروه اندکی از افسران سال سوم دانشکده افسری، موسوم به افسران آزاد، به پیروی از افسرانی که به رهبری جمال عبدالناصر و محمد نجیب در سال ۱۹۵۲ میلادی به حکومت پادشاهی مصر پایان داده بودند،[3] به رهبری معمر قذافی، یک کودتای بدون خونریزی را علیه شاه ادریس اول، هنگامی که برای درمان به ترکیه رفته بود ترتیب دادند. برادرزاده شاه ادریس یعنی سید حسن الرضا المهدی السانوسی به وسیلهٔ افسران نظامی شورشی عزل و در خانه حبس شد. آنان سلطنت را برانداخته و جمهوری عربی لیبی را پایه گذاشتند.[51] یک نقشه عبارت بود از استفاده از سربازان مزدور برای احیای سلطنت که به وسیله دیوید استرلینگ، پایهگذار سرویس هوایی ویژه بریتانیا و از نزدیکان خانواده سلطنتی لیبی انجام شد نقشه دوگانه تعیین هیلتون به عنوان یک مرجع کنایهای در زندانهای لیبی بود همین امر باعث انتقال ۱۵۰ زندانی سیاسی از زندان طرابلس شد. سربازان خود را از این مناطق کاملاً کنار کشیده بودند. علیرغم اطمینان استرلینگ، نقشه در مرحله پایانی به وسیله سرویس اطلاعاتی بریتانیا انجام شد. چون دولت ایالات متحده احساس کرد که قذافی ضدمارکسیست است، مخالفتی نکرد.[52][53]
سرکوب سیاسی
کمیتههای شورشی قذافی کاملاً مشابه با سیستمهای موجود در کشورهای کمونیستی بود. طبق گزارش ۱۰ تا ۲۰ درصد از مردم لیبی برای احیای این کمیتهها کار کردند که این یک نسبت از اطلاعات موجود در مورد صدام حسین در عراق یا کیم جونگ ایل در کره شمالی را نیز دربرمیگیرد. احیاء در دولت، کارخانجات و بخش تحصیلات رخ داد. اختلاف عقیده داشتن طبق ماده ۷۵ در سال ۱۹۷۳ میلادی ممنوع شد. قذافی اعلام کرد که هر کسی که حزب سیاسی تشکیل دهد اعدام میشود.[54] شرکت کردن در مباحثات سیاسی با کشورهای بیگانه یک جنایت قابل مجازات محسوب شده و برای آن ۳ سال زندان در نظر گرفته میشد. قذافی آموزش زبانهای خارجی را از برنامه مدارس حذف کرد. یکی از مخالفان قذافی در سال ۲۰۱۱ میلادی اوضاع را اینگونه شرح میدهد.
هیچکدام از ما نمیتوانیم فرانسوی یا انگلیسی حرف بزنیم. او ما را غافل و کور کردهاست.[55]
رژیم اغلب مردم را در ملأعام اعدام میکند و اعدامها در کانالهای تلویزیونی دولتی مرتباً تکرار میشوند.[54][56] طبق معیارهای مطبوعات آزاد، لیبی تحت فرماندهی قذافی سانسورکنندهترین کشور در خاورمیانه و شمال آفریقا است.[57]
در اکتبر ۱۹۹۳ میلادی عناصری از ارتش لیبی قصد ترور او را داشتند که این سوء قصد نافرجام ماند. در ۱۴ ژوئیه ۱۹۹۶ میلادی یک مسابقه فوتبال در طرابلس که توسط فرزند قذافی ترتیب داده شده بود منجر به شورشهای خونینی در اعتراض به قذافی شد. کنفرانس ملی مخالفان در لیبی، جبهه ملی مبارزه با استثمار لیبی و کمیته ملی لیبی در اروپا، معروفترین گروههای مخالف قذافی هستند. در سال ۲۰۰۶ میلادی یک وبگاه که به شکلی فعال در پی براندازی قذافی بود راهاندازی شد. این وبگاه ۳۴۳ ترور سیاسی در لیبی را برشمرد. اتحادیه حقوق بشر لیبی، قذافی را به دلیل ناآرامیهای بنغازی در سال ۲۰۰۶ میلادی، که منجر به کشته شدن ۳۰ لیبیایی و خارجی شده بود، مورد بازخواست قرار داد. فتحی الجحمی یکی از مخالفان برجسته قذافی بود که از سال ۲۰۰۲ میلادی تا زمان مرگش در سال ۲۰۰۹ میلادی در جهت دعوت به برقراری دموکراسی در لیبی زندانی شد. برای جلوگیری از انتقاد از اوضاع حقوق بشر در لیبی، دیدهبان حقوق بشر برای انجام تحقیقات دربارهٔ مرگ این منتقد قذافی مشارکت داده نشد.[58]
اقتصاد
اقتصاد لیبی یک اقتصاد برنامهریزی شدهبود که از ایدههای سوسیالیستی قذافی تبعیت میکرد. این اقتصاد بستگی به درآمد اولیه بخش نفت داشت که به شکل ویژهای همه درآمدهای حاصل از صادرات و بیش از نیمی از تولید ناخالص ملی را شامل میشد. در آمدهای نفتی و جمعیت اندک لیبی، این کشور را به بیشترین درآمد سرانه در تولید ناخالص ملی در آفریقا مبدل کردهبود.[59] لیبی رشد مطلوبی به میزان تقریبی ۱۰٫۶٪ رشد در تولید ناخالص ملی از سال ۲۰۰۰ میلادی تا سال ۲۰۱۰ میلادی به دست آورد.
خدمات عمومی
خدمات بهداشتی گستردهای وجود داشته و مسکن و حمل و نقل به دلیل وجود یارانههای دولتی نیز ارزان بود.[60]
طرح رود بزرگ دستساز یک شبکه آبرسانی لولهایاست که روزانه شش میلیون و پانصد هزار متر مکعب آب آشامیدنی از بیابان صحاری و شنزارهای نوبیان برای شهرهای شمالی مانند طرابلس، بنغازی و سرت پمپاژ میکند. این پروژه متشکل از بیش از ۱۳۰۰ حلقه چاه با عمق بیش از ۵۰۰ متر بود. قذافی از آن به عنوان شگفتی هشتم جهان نام برده و آن را هدیهای به جهان سوم میدانست.
معمر قذافی به پروژه تلسکوپ ملی لیبی بودجهای معادل ۱۰ میلیون یورو اختصاص داد که این نشاندهنده علاقه او به ستارهشناسی است. تلسکوپ روباتیک لیبی دارای ۲ متر قطر عدسی و قابلیت کنترل از راه دور میباشد و توسط شرکت REOSC که یک بخش بصری متعلق به شرکت ساژِم (به انگلیسی: SAGEM) فرانسهاست در منطقهای بیابانی در نزدیکی کوفرا، در ارتفاع ۲۲۰۰ متر بالاتر از دریا ساختهشد. این تلسکوپ در یک محیط باز قرار داده شدهاست و به وسیله شبکهای متشکل از چهار ایستگاه هواشناسی احاطه شدهاست. این ایستگاهها که به فواصل ۱۰ کیلومتری از تلسکوپ قرار گرفتهاند از آن در برابر آسیب عدسی ناشی از طوفان شن محافظت میکنند. دولت قذافی برای بسیاری از اقلام مواد غذایی اساسی، مانند شکر، آرد، رب گوجه، برنج، روغن، چای و… یارانه پرداخت میکرد و به همین دلیل، قیمت آنها بسیار پایین بود. قیمت برق در لیبی، نسبت به دیگر کشورهای جهان، بسیار پایین و برای خانوادههای کمدرآمد و مستضعف و فقیر کاملاً مجانی بود.
آموزشی
در زمان قذافی تحصیلات در لیبی آزاد و رایگان بود و سطح سوادآموزی در کشور به بیش از ۸۵ درصد رسید. دانشجویانی که در رشتههای تخصصی آموزش میدیدند از دریافت یک دستمزد معمولی بهره میبردند تا آموزش آنها تمام شود. دولت قذافی تعداد زیادی از دانشجویان سطح عالی را به خارج از کشور بورسیه میکرد و ماهیانه ۲ هزار دلار به آنها پرداخت میکرد.
تمبرهای پستی و پول رایج
شرکتهای پست لیبی تمبرهای زیادی با موضوع قذافی منتشر کردهاند، که اولین آنها در جشن ششمین سالروز انقلاب سپتامبر، در سال ۱۹۷۵ میلادی منتشر شد.
ترورهای سیاسی در خارج از کشور
قذافی دربارهٔ تبعیدها در سال ۱۹۸۲ میلادی گفت: این مردم لیبی هستند که مسئول از بین رفتن چنین تفالهای هستند که تصویر لیبی را در خارج از کشور تغییر دادهاست.[61] قذافی شبکهای از دیپلماتها را استخدام کرد و نیروهای تازهای را برای ترور سیاسی صدها منتقد در گوشه و کنار جهان به کار گماشت. اداره عفو بینالملل حداقل ۲۵ ترور سیاسی را بین سالهای ۱۹۸۰ میلادی تا ۱۹۸۷ میلادی گزارش کرد.[54][62] در سال ۱۹۸۰ میلادی یک مأمور لیبیایی تلاش کرد فیصل زغالای که یک دانشجوی تحصیل کرده در ایالت کلورادو بود، را ترور کند. گلوله شلیک شده بخشی از بینایی زغالای را گرفت.[63] فرد دیگری نیز ربوده شده و در سال ۱۹۹۰ میلادی درست قبل از دریافت تبعیت آمریکایی اعدام شد. مأموران قذافی در بریتانیا، در جایی که لیبیاییهای زیادی در تلاش برای دریافت پناهندگی بودند، بسیار فعال بودند. پس از آنکه سفارت لیبی برای سرکوب تظاهرات ضد قذافی، به سوی یک پلیس زن انگلیسی شلیک کرد و او را به قتل رساند و دهها تن را مجروح کرد، انگلیس در آوریل ۱۹۸۴ میلادی روابط سیاسی خود را با لیبی قطع نمود.[64] پس از آنکه دولت لیبی مسئولیت این رفتار را بعهده گرفت و به خانواده این زن پلیس یش از یکصد هزار دلار غرامت پرداخت کرد، انگلیس در سال ۱۹۹۹ میلادی روابط خود را با لیبی از سر گرفت.[64] قذافی در سال ۱۹۸۴ میلادی اظهار داشت در صورت لزوم ترورها حتی در شهر مقدس مکه و هنگام ادای فرضیه حج انجام خواهد شد. در اوت همان سال یک توطئه لیبیایی در مکه کشف و خنثی شد.[61] در سال ۲۰۰۴ میلادی، عاشور شمس یک روزنامهنگار لیبیایی-انگلیسی منتقد یک میلیون دلار از دولت لیبی انعام دریافت کرد.[65]
در سال ۱۹۸۸ نیز در سقوط هواپیمای پان آم، موسوم به سانحه لاکربی، بریتانیا و ایالات متحده آمریکا لیبی را مسئول این بمبگذاری معرفی کردند.[66][67] این مسئله موجب تحریمهای بینالمللی علیه لیبی شد. در رابطه با این بمبگذاری، عبدالباسط المقراحی تنها فردی بود که مورد مجازات قرار گرفت[67] و سپس محکوم به حبس ابد شد.[68][69] اما او در ۴ اوت ۲۰۰۹ در دیداری که با وزیر دادگستری اسکاتلند، کنی مکآسکیل، هنگام بازدید از زندان گرینوک داشت؛ خواستار انتقال به لیبی شد.[70][71] او سپس بعد از مدتی بهخاطر ابتلا به سرطان پروستات از زندان آزاد شد؛ که این حرکت موجب انتقاد شدید بریتانیا و آمریکا قرار گرفت. المقراحی با استقبال مردم لیبی به کشورش بازگشت و سیفالاسلام قذافی، فرزند معمر قذافی، آزادی او را یک پیروزی برای مردم کشورش دانست.[68]
- در ۱۹۶۹، نیروی هوایی ویژه بریتانیا اس. آ. اس، پس از تقاضای خاندان پادشاهی لیبی برای یک نقشه ترور او برای بازگردانی سلطنت لیبی برنامهریزی کردند.
- در ۱۹۸۱ رئیسجمهور فرانسه ژیسکاردستن برای یک نقشه ترور با همکاری مصر نقشه کشید. دولت او با دولت ریگان صحبت کرد ولی آمریکا از این اقدام حمایت نکرد و پس از پایان دوره او لغو شد.[72]
- در ۱۹۸۶ آمریکا لیبی را بمباران کرد و خیمه خانواده قذافی در بابالعزیزیه در جنوب طرابلس هم مورد حمله قرار گرفت. آمریکا گفت هدف کشتن خانواده او نبوده ولی سرهنگ الیور نورث نقشهای طراحی کرد تا چون طعمهای او را به خیمهاش بکشد. این نقشه خلاف قانون آمریکا بود و انجام نشد. او شب قبل از بمباران در تماسی تلفنی خبردار شد و آنجا را ترک کرد. منشأ تماس هنوز نامعلوم است.[73]
- در ۱۹۹۳ بیش از ۲۰۰۰ سرباز لیبیایی تلاش کردند قذافی را بکشند.[74] نیروی هوایی این کودتا را سرکوب کرد.
- در ۱۹۹۶ افراطیون اسلامی به قذافی در نزدیکی سرت حمله کردند.[75] به نظر میرسد سازمان جاسوسی بریتانیا به ریاست رابین کوک در آن نقش داشتهاست. گرچه آنان این را رد کردند ولی مأمور سابق MI6 بعداً ادعا کرد ۱۰۰ هزار پوند برای ترور او سرمایهگذاری شده بودهاست.[76]
- در ۱۹۹۸ پیکارجویان اسلامی در نزدیکی شهر دیرنه به خودروی او آتش گشودند. یکی از محافظین آمازونی او جان خود را برای حفظ حیات او فدا کرد. آرنج او آسیب دید.[77]
روحیات
معمر قذافی از روی شواهد موجود میتوان گفت نفخ و باد شکم بسیار شدیدی داشت؛ ولی نه خودش نگران آن بود و نه در نشان دادن این مشکل و عوارض آن به اطرافیان روی دربایستی داشت. جان سمیسون سردبیر بینالمللی بیبیسی میگوید: «در یکی از مصاحبههایی که من با او انجام دادم بعد از هر پرسش من سرش را بالا میانداخت و قاه قاه میخندید. در مصاحبه دیگری که ضبط آن حدود ۴۰ دقیقه طول کشید، او مرتب و با صدای بلند بادی میداد. برایش خیلی عادی بود و تلاشی هم نمیکرد آن را پنهان کند.».[78]
برنامه تسلیحات کشتار جمعی
قذافی اقدامات و تلاشهای خود را برای تولید سلاحهای کشتارجمعی از سال ۱۹۷۲ میلادی آغاز کرد. از جمله این کوششها میتوان به تلاش وی برای خرید بمب هستهای از جمهوری خلق چین اشاره کرد.[79] تاکنون چندین تن از گوشه و کنار جهان به دلیل همکاری با لیبی، برای دستیابی به سلاحهای شیمیایی مورد پیگرد قانونی قرار گرفتهاند. تایلند گزارش داد که چند تبعه تایلندی درساختن یک مخزن گازی شرکت کردهاند. آلمان نیز یک تاجر اهل آن کشور، به نام یورگن هیپن استایل که در برنامههای لیبی برای دستیابی به سلاح شیمیایی همکاری کردهاست را به پنج سال حبس محکوم کرد.[79][80] بازرسان کنوانسیون سلاحهای شیمیایی در سال ۲۰۰۴ میلادی تأکید کردند که لیبی دارای ذخیرهای معادل با ۲۳ تن گاز خردل و بیش از ۱۳۰۰ تن مواد ترکیبی شیمیایی میباشد. چنین مقدار عظیمی از مواد شیمیایی انتظار میرفت که خیلی پرهزینه باشد.[81] به دنبال سرنگونی صدام حسین به وسیله نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۰۳ میلادی قذافی اعلام کرد که ملتش یک برنامه فعال برای سلاحهای کشتار جمعی دارد اما میخواهد به بازرسان سازمان ملل اجازه دهد که به کشورش بیایند و آنها را مشاهده نمایند و از بین ببرند. رئیسجمهور وقت آمریکا، جرج بوش و دیگر حامیان جنگ عراق اعلام قذافی را به عنوان پیامد مستقیم جنگ عراق اعلام کردند. نخستوزیر ایتالیا سیلیو برلوسکونی که یکی از آن حامیان بود، ظهار داشت که قذافی بهطور خصوصی با وی تماس گرفته و اجازه بازرسی را اعلام نمودهاست. بسیاری از کارشناسان سیاسی خارجی ادعا کردند که اعلام آمادگی قذافی برای پذیرش بازرسان فقط بمنظور بهبود بخشیدن روابط با غرب و برداشته شدن تحریمها است. برای حمایت از این مطلب آنان به این حقیقت اشاره کردند که لیبی همیشه پیشنهادهای مشابه اینچنینی را بیان کردهاست.[82][83] بازرسان بینالمللی چندین تُن از تسلیحات شیمیایی در لیبی را کشف کردند و همینطور از برنامه فعال تسلیحات هستهای دیدن کردند. با ادامه یافتن فرایند از بین بردن این تسلیحات، لیبی همکاری خود را با رژیمهای کنترلی بینالمللی بهبود بخشید، تا جایی که در مارس سال ۲۰۰۶ میلادی فرانسه توانست توافق خود را برای توسعه برنامه انرژی هستهای در لیبی اعلام کند. در ۱۵ می سال ۲۰۰۶ میلادی دولت ایالات متحده اعلام نمود که باید روابط کامل دیپلماتیک را با طرابلس برقرار کند زیرا قذافی اعلام کردهاست که برنامه تسلیحات کشتارجمعی خود را کنار گذاشتهاست. دولت ایالات متحده همچنین افزود لیبی باید از فهرست کشورهای حامی تروریسم حذف شود.[84]
تلاش برای اتحاد با دیگر کشورها
در سال ۱۹۷۱ میلادی قذافی پیشنهاد کرد که با سودان متحد شود اما جعفر نمیری رئیسجمهور وقت سودان این پیشنهاد را رد کرد.[85] با توجه به همسایگان لیبی، قذافی از ایدههای پان عربی جمال عبدالناصر پیروی میکرد و با شور و شعف خواهان اتحاد تمام ملتهای عربی در قالب یک ملت بود. او همچنین از اسلامگرایی حمایت میکرد و طرفدار اسلام بود. بعد از مرگ ناصر در ۲۸ سپتامبر ۱۹۷۰ میلادی قذافی تلاش کرد تا ردای رهبری ایدئولوژیک پان عربها را به تن کند. او مجمع جمهوریهای عربی (لیبی، مصر و سوریه) را در سال ۱۹۷۲ میلادی تشکیل داد، با این امید که یک آیات عرب ایجاد کند، لیکن این سه کشور، یکی شدن را نپذیرفتند. در سال ۱۹۷۴ میلادی او یک توافقنامه با حبیب بورقیبه رئیسجمهور وقت تونس، بین دو کشور برای متحد شدن امضاء نمود، اما این اتحاد نیز در عمل با شکست مواجه شد و تفاوتهای فراوانی که بین دو کشور وجود داشت مانع از ایجاد یک اتحاد قدرتمند گردید. در سال ۱۹۸۴ میلادی او معاهده وجده را با حسن دوم پادشاه مراکش باهدف اتحاد دو کشور، امضاء کرد و بر اساس این اتحاد، در زمینههای فرهنگی، سیاسی و اقتصادی مشارکت داشته باشند و مراکش به حمایت خود از جبهه ملی نجات لیبی پایان دهد، در مقابل لیبی نیز از جبهه پولیساریو حمایت نکند.[86] در سال ۱۹۸۶ میلادی حسن دوم در شهر افران، با شیمون پرز نخستوزیر وقت اسرائیل دیدار کرد. این دیدارها از جانب دولت لیبی خیانت و پیمانشکنی تلقی شد و موجبات نقض معاهده را فراهم آورد.[87]
ارتش اسلامی
قذافی در سال ۱۹۷۲ میلادی نیرویی را موسوم به «ارتش اسلامی» تشکیل داد که به وسیلهٔ آن در جهت یکپارچهسازی و عربی کردن منطقه گام بردارد. اولویت فعالیت ارتش اسلامی، چاد و سودان بود. در استان دارفور که در غرب سودان واقع شده بود قذافی از تشکیل مجمع عربی حمایت کرد. این مجمع که زیر نظر جرارد پرونیر فعالیت میکرد، یک سازمان ستیزهجوی پانعرب بود که بر عربی بودن دارفور تأکید داشت.[85] ارتش اسلامی اغلب متشکل از مهاجران کشورهای ساحلی فقیر بود،[88] لیکن بر اساس یک منبع موثق، هزاران پاکستانی که با هویتهای جعلی در شهرهای لیبی کار میکردند نیز عضو این ارتش بودند. بهطور کلی میتوان گفت اعضای این ارتش مهاجرانی بودند که بدون هیچ تفکری راجع به جنگ به لیبی رفته بودند. اینان آموزشهای نظامی اندکی دیده و تعهد کمی به ارتش داشتند. یک روزنامهنگار فرانسوی دربارهٔ نیروهای این ارتش در چاد میگوید: آنها همه عرب، خارجی یا آفریقایی-آمریکایی بودند که برخلاف تصورشان که گمان میکردند با آمدن به لیبی میتوانند یک شغل اجتماعی بیابند،[89] به استخدام نیروهای نظامی درآمده و میبایست در بیابانهای ناشناخته به جنگ میپرداختند.[88] در آغاز سال ۱۹۸۷ میلادی با حمله لیبی به چاد ارتش اسلامی نیروهای خود را در استان دارفور مستقر کرد. حملات متداوم در طول مرز باعث ایجاد تنازعات قومیتی در استان دارفور شد و این کشمکشها باعث کشته شدن بیش از ۹۰۰۰ نفر در بازه زمانی ۱۹۸۵ میلادی تا ۱۹۸۹ میلادی شد.[90] جنجویدها گروهی بوند که در سال ۲۰۰۰ میلادی متهم به نسلکشی شدند، در سال ۱۹۸۸ میلادی به رهبری برخی از سران سابق ارتش اسلامی تشکیل شد.[91][92]
ایالات متحده آفریقا
در ۲۹ اوت سال ۲۰۰۸ میلادی، قذافی یک جشن عمومی در بنغازی با حضور ۲۰۰ حکمران و پادشاه آفریقایی ترتیب داد و در آنجا به خود لقب شاه شاهان آفریقا را داد که این در واقع بخشی از تلاش او برای تشویق حکام آفریقایی و دولتهای متبوعشان برای پیروی از قذافی در قالب اتحادی بزرگ بود. دیدگاههای قذافی در اینباره و دربارهٔ یکسانسازی نظامی در آفریقا با واکنش دیگر دولتهای آفریقایی مواجه شد.[93] در اول فوریه ۲۰۰۹ میلادی یک جشن تاجگذاری در آدیس آبابا پایتخت اتیوپی در ۵۳مین سالگرد تأسیس اتحادیه آفریقا برگزار شد و در آن مراسم قذافی به عنوان رئیس این اتحادیه انتخاب شد.[94] قذافی در آن مراسم به رهبران آفریقایی گفت: من به تلاش خود برای رسیدن به ریاست ایالات متحده آفریقا ادامه خواهم داد.[95] گردهمایی او برای حاکمان آفریقا که بنا بود در ژانویه ۲۰۰۹ میلادی برگزار شود، از جانب مهمانان اوگاندایی لغو شد؛ زیرا دعوت از رهبران محلی و بحث دربارهٔ امور سیاسی داخلی، برخلاف قوانین اوگاندا بود و بنا به گفته جیمز ماگوم، سخنگوی وزارت امور خارجه اوگاندا، این رفتارها میتواند به بیثباتی کشور متبوعش منجر شود.[96]
جنگها و منازعات بینالمللی
در اوایل سال ۱۹۶۹ میلادی قذافی یک رشته عملیات نظامی را برابر کشور همسایه چاد تأمین مالی کرد. او همچنین گاهی منازعات منطقهای با چاد در منطقه اوزو که از سال ۱۹۷۳ میلادی تحت اشغال لیبی بود، ایجاد میکرد. در سال ۱۹۸۷ میلادی منازعات بین لیبی و چاد و همچنین اشغال اوزو از جانب لیبی پایان یافت و بین دو کشور آتشبس برقرار شد. پس از بیانیه دیوان بینالمللی دادگستری در اینباره به تاریخ ۱۳ فوریه ۱۹۹۴ میلادی، لیبی در ژوئن همان سال بهطور کامل از خاک چاد عقبنشینی کرد.[97]
دولت چاد آن زمان به رهبری حسین حبری کمکهای مالی فراوانی از آمریکا و فرانسه دریافت میکرد. این کمکها منجر به پیروزی چاد در جنگ تویوتا به سال ۱۹۸۷ میلادی شد. بر پایه منابع دولت آمریکا لیبی در این جنگ بیش از ۱۰ درصد ارتش خود را از دست داد. بیش از ۷۵۰۰ نفر از ارتش لیبی کشته و ۱٫۵ بیلیون دلار به تجهیزات نظامی آن کشور خسارت وارد شد.[98] که البته در مقابل چاد نیز ۱۰۰۰ نیروی ارتشی خود را از دست داد.[99]
قذافی در سال ۱۹۷۷ میلادی ارتش خود را برای جنگ با مصر به مرزهای مشترک دو کشور گسیل داشت که مصر توانست نیروهای قذافی را به عقب براند.
در سال ۱۹۷۰ میلادی بعد از دستور قذافی مبنی بر اخراج ایتالیاییها از لیبی، اتباع آن کشور ناچار به خروج از لیبی شدند. مرکز انقلاب جهانی قذافی (WRC) در نزدیکی بنغازی به مرکز آموزش گروههای رانده شده از سوی قذافی مبدل گشت. قذافی از چارلز تیلور دیکتاتور لیبریا حمایت کرد و آموزشهای لازم را در اختیار او قرار داد. تیلور کسی بود که به دلیل ارتکاب جنایتهای جنگی در سیرالئون، از سوی دادگاه ویژه سیرالئون به اتهام جنایت علیه بشریت تحت تعقیب بود. فودی سنکوح مؤسس جمهوری متحد انقلابی نیز توسط قذافی آموزش دیده بود.
پس از آنکه دادگاه بینالمللی برای عمر البشیر رئیسجمهور سودان به اتهام نسلکشی در دارفور دستور دستگیری صادر کرد، قذافی به این حکم اعتراض کرد و اعلام کرد که ICC شکل جدیدی از تروریسم جهانی را نمایاندهاست. قذافی از اتحاد تازه تأسیس اتیوپی به نام منجیستوهایل مریم حمایت کرد. بعدها این اتحاد در تاریخ معاصر غیرقانونی شناخته شد.
قذافی در سال ۲۰۰۱ میلادی در اعتراض به فیلیکس پاتاسه، در جمهوری آفریقای مرکزی مداخله نظامیکرد. پاتاسه قراردادی امضاء کرده بود که به موجب آن لبیی باید به مدت ۲۹ سال تمامی منابع طبیعی کشور متبوعش مانند اورانیوم، مس، الماس و نفت را مصادره میکرد.
ایران و عراق
پس از پیروزی انقلاب ایران، قذافی ضمن حمایت و فرستادن معاونش، لقب امالقُرای جهان اسلام را به ایران داد.
پس از آغاز جنگ معمر قذافی، ۲۰ روز پس از آغاز رسمی تهاجم عراق علیه ایران در سپتامبر ۱۹۸۰، پیامی را برای حکام کشورهای عربی فرستاد. معمر قذافی در این پیام بهطور آشکار از کشورهای عربی خواست تا به جای اینکه در کنار ایالات متحده آمریکا علیه برادران مسلمان ایرانی وارد جنگ شوند، در کنار ایران و علیه صدام باشند؛ این پیام برای پادشاه سعودی نیز فرستاده شده بود. در همان روز، عراق رابطه خود را با لیبی قطع کرد و صدام، رئیسجمهور سابق عراق علیه تصمیم لیبی موضع گرفت؛ در اکتبر۱۹۸۰ روزنامه رسمی دولت وقت عراق «الجمهوریه» این اقدام لیبی را مبنی بر همراهی با ایران «خائنانه» توصیف کرد.
قذافی در زمان جنگ ایران و عراق بارها از ایران خواسته بود که ایران به عربستان که حکومت وابسته به آمریکا بود حمله کند که از سوی ایران انجام نشد.
لیبی در زمان جنگ علاوه بر کمکهای تسلیحاتی معمول، موشکهای بالستیک دوربرد ساخت روسیه را در اختیار ایران قرار داد.[100]
در قبل از انقلاب ایران تعدادی از مبارزان ایرانی مخالف شاه و موافق با آرمان فلسطین از جمله محمد منتظری در لیبی آموزش چریکی میدیدند و دارای روابط نزدیک با قذافی بودند. در زمان جنگ نیز مقامات ایران از جمله محسن رفیقدوست پاسدار و هاشمی رفسنجانی و سیدعلی خامنه ای مسافرتهای رسمی به لیبی و دیدار با قذافی داشتهاند.
بعد از حملات دسامبر ۱۹۸۵ میلادی به فرودگاههای رم و وین که به کشته شدن ۱۹ نفر و زخمی شدن ۱۴۰ نفر انجامید، قذافی در سخنانی اعلام کرد که تا زمانی که کشورهای اروپایی از لیبیاییهای مخالف قذافی حمایت کنند، لیبی به حمایت خود از ارتش سرخ و ارتش جمهوریخواه ایرلند ادامه خواهد داد.[101] وزیر امورخارجه لیبی نیز در سخنانی آن حملات را عملی قهرمانانه خواند.[102]
در آوریل ۱۹۸۶ میلادی مأموران لیبی کلوپ شبانه لابل در غرب برلین را بمبگذاری کردند و باعث کشته شدن ۳ نفر زخمیشدن ۲۲۹ نفر شدند. اطلاعات تکمیلی دربارهٔ این عملیات سالها بعد در آرشیوهای استاسی به دست آمد. بعد از اتحاد دوباره آلمان در سال ۱۹۹۰ میلادی، مأموران لیبی که تجهیزات عملیات را از کاردار سفارت لیبی خواسته بودند تحت تعقیب گرفتند.[103]
در اتریش جورج هایدر دهها میلیون دلار از قذافی و صدام حسین دریافت کرد.[104]
لیبی معاهدات نزدیکی با رژیم اسلوبودان میلوشویچ برقرار کرد. قذافی خود را در زمره صربهای ارتودکس در برابر مسلمانان بوسنی و آلبانیاییتبار کوزو قرار داد. حتی زمانی که میلوشویچ به پاکسازی قومی در مقیاسی بزرگ در قبال آلبانیاییها محکوم شده بود، قذافی از او حمایت کرد.[105][106][107]
در اوت ۱۹۷۸ میلادی سید موسی صدر، رهبر شیعیان لبنان، و دو تن از همراهانش به لیبی سفر کرده تا ملاقاتی رسمی با دولت آن کشور داشته باشند. پس از آن مسافرت از موسی صدر و همراهانش اطلاعی در دست نیست. موسی صدر جنبش امل را که یک جنبش شیعی بود در لبنان پایهگذاری کرده بود. لیبی پیوسته مسئولیت سرنوشت موسی صدر را از خود ساقط کرده و گفته که وی و همراهانش لیبی را به مقصد ایتالیا ترک کردهاند. ناپدید شدن صدر به یک مشاجره دائمی بین لیبی و لبنان مبدل گشت.[108] این در حالی است که در نوامبر ۲۰۱۱، احمد رمضان، یکی از نزدیکان سابق قذافی، در یک مصاحبه با یکی از شبکههای تلویزیونی واقع در دبی گفتهاست که سید موسی صدر بعد از ملاقات با معمر قذافی، به دستور قذافی کشته شدهاست.[109] رباب الصدر در گفتگوی اختصاصی با شبکه تلویزیونی المیادین گفت: «مقامات لیبیایی در سالهای اخیر مایل بودند به توافقی با ما دست پیدا کنند که ما آن را نمیپذیرفتیم. آنها پیشنهاد پرداخت پول در مقابل مختومه شدن پرونده ناپدید شدن امام موسی صدر را مطرح کردند. آنها بارها تماس گرفتند ولی ما پیشنهاد را رد کردیم، ما پولپرست نیستیم».[110]
در ۱۱ ژوئن ۱۹۷۲ میلادی قذافی اعلام کرد آزادی فلسطین، آرزوی هر فرد عرب است. بههمین منظور هر تبعه لیبی باید آموزشهای نظامی کافی را ببیند تا بتواند برای مبارزه آماده باشد. او همچنین حمایت مالی از این حملات را تضمین کرد.[111][112][113] در سال ۱۹۷۳ میلادی با آغاز جنگ یوم کیپور، قذافی دو اسکادران جنگنده، یک تیپ زرهی و کمکهای مالی را به مصر روانه کرد.
قذافی حامی اصلی رئیسجمهور اوگاندا، عیدی امین بود. عیدی امین به پاس قدردانی، زمانی که در لیبی بود، با دختر قذافی ازدواج کرد؛ اما دختر قذافی بعدها از او جدا شد. قذافی در حمایت از امین به تانزانیا لشکرکشی کرد. نزدیک به ۶۰۰ سرباز ارتش لیبی در دفاع از رژیم امین کشته شدند.[114]
در سال ۱۹۷۶ میلادی پس از یک سری عملیات که توسط ارتش آزادیخواه ایرلند انجام شد، قذافی اعلام کرد: بمبی که در بریتانیا کار گذاشته شدهبود و منجر به جریحهدار شدن روح بریتانیاییها شد، بمب مردم لیبی بود. ما آن را برای انقلابیون ایرلندی فرستادیم تا بریتانیاییها بهای کارهای قبلی خود را بپردازند.[112]
پس از اعدام دو تن از مخالفان دولت در لیبی در آوریل ۱۹۸۴ میلادی، پناهندگان لیبیایی ساکن لندن به نشانه اعتراض تظاهرات کردند. دیپلماتهای لیبی به ۱۱ نفر از معترضان تیراندازی کردند. این تیراندازیها منجر به کشته شدن یک زن پلیس شد و بر اثر آن روابط لیبی و بریتانیا به درازای یک دهه تیره شد.[115]
پس از حمله مخالفان به شهر سرت در سال ۱۹۹۶ میلادی، سرویس اطلاعاتی بریتانیا مدارکی ارائه کرد که قذافی را به کشتارجمعی متهم میساخت. این موضوع توسط رابین فینلایسون کوک وزیرخارجه وقت بریتانیا تکذیب شد. بعدها وزارت امور خارجه بریتانیا اظهار داشت، هیچگاه موضوع را تکذیب نکردیم و ما از توطئهها علیه قذافی باخبر بودیم.
در سال ۱۹۸۱ میلادی قذافی دربارهٔ تروریسم رئیسجمهور آمریکا رونالد ریگان سخن گفت و در پاسخ، ریگان او را «سگ دیوانه» خاورمیانه نامید. در دسامبر همان سال وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا گذرنامههای مسافرت به لیبی را باطل کرد و در مارس ۱۹۸۲ میلادی واردات نفت لیبی را نیز تحریم کرد.
جنگ داخلی
جنگ داخلی لیبی، در سال ۱۳۸۹ (۲۰۱۱ میلادی)، با آغاز انقلابهای بهار عربی طرفداران اخوان المسلمین تسنن، به دنبال بالا گرفتن اعتراضات و راهپیماییهای خیابانی مخالفان و سپس شورش سراسری، علیه حکومت لیبی و رهبر آن، معمر قذافی با سرکوب شدید اعتراضات شکل گرفت.[116][117] این اعتراضات از ۲۳ دی ۱۳۸۹ (۱۳ ژانویه ۲۰۱۱ میلادی)، در این کشور آغاز شد و از روز ۲۸ بهمن ۱۳۸۹ (۱۷ فوریه ۲۰۱۱ میلادی) به شکلی گستردهتر و بهتدریج به صورت شورش سراسری درآمد که با برخوردهای خونین و خشونتآمیز حاکمیت با مردم معترض روبهرو شد و همه شهرهای لیبی را دربرگرفت؛ و به جنگهای شهری و بین شهری، میان مخالفین و هواداران حکومت منجر شد. نیروهای مخالف حکومت از جانب شرق به غرب شهرهای لیبی را تحت کنترل خود قرار دادند و در شهر شرقی بنغازی، دومین شهر بزرگ کشور، دولت موقت تشکیل دادند.[118] شورای امنیت سازمان ملل متحد با تصویب قطعنامهای داراییهای قذافی و ده نفر از نزدیکان او را توقیف نموده و مسافرت آنان به سایر نقاط جهان را محدود ساخت. بر اساس این قطعنامه، اقدامات قذافی و نزدیکانش توسط دادگاه جنایات بینالمللی پیگیری شد.[119] در تاریخ ۲۷ ژوئن ۲۰۱۱ میلادی دستور بازداشت قذافی صادر شد.[120] طرابلس ضمن رد این حکم، دادگاه بینالمللی را آلت دست غرب خواند.[121] در پیشرویهای مخالفین بیشتر شهرهای شرق کشور و نیمی از شهرهای شمال غربی به کنترل آنها درآمد و تنها پایتخت لیبی (طرابلس) و چندین شهر دیگر در غرب کشور دردست نیروهای دولتی باقیماند. در اوایل ماه مارس شهرهای شرق لیبی از جمله بنغازی و چندین شهر دیگر مورد هجوم موشکی نیروهای قذافی قرار گرفتند. در این زمان اعضای شورای امنیت برای ایجاد منطقه پرواز ممنوع بر فراز لیبی به توافق رسیدند.[122] ادعا شده که علی خامنهای در این زمان با ارسال پیامی شفاهی قذافی را به مقاومت در برابر نیروهای غرب تشویق کرد[123] که البته ادعای درستی به نظر نمیرسد؛ چرا که در همان زمان وی در سخنرانی ابتدای سال، قذافی را «حاکم ظالم» نامیدهاست[124]. در این درگیریها طی چندماه، چندین بار نیروهای دولتی بعضی شهرهای در دست مخالفین را تصرف کرده و مجدداً از آنها رانده شدند. در ۲۹ مرداد ۱۳۹۰ (۲۰ اوت ۲۰۱۱ میلادی) مخالفین توانستند همه شهرهای مذکور را در دست خود بگیرند.[125] در ۳۱ مرداد (۲۲ اوت) مخالفین به طرابلس نفوذ کردند و وارد میدان سبز شدند. مخالفان در ۱ شهریور (۲۳ اوت) توانستند با گذر از بابالعزیزیه به محل اقامت قذافی وارد شوند. علیرغم اینکه گزارشهای قبلی حضور قذافی و خانوادهاش در بابالعزیزیة را تأیید میکرد، مخالفان اثری از آنها نیافتند.[126]
در انقلاب بهار عربی لیبی، بعضی از کشورهای عربی از جمله قطر دخالت مؤثر داشتند.
اتهام جنایت جنگی
در تاریخ ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۰، لوئیس مورنو اکامپو، دادستان دادگاه جنایی بینالمللی اعلام کردهاست، شواهدی در دست دارد که ثابت میکند، نیروهای معمر قذافی از ابتدای جنگ داخلی لیبی (۲۰۱۱) در این کشور، علیه مردم لیبی جنایات گستردهای را مرتکب شدهاند. بر اساس گزارش دادگاه جنایی بینالمللی، از دیگر جنایتهای دولت قذافی آتش گشودن بر روی مردمیاست که در اعتراضات مسالمتآمیز شرکت کردهاند و «دستگیری، شکنجه، کشتار، تبعید، آزار جنسی و همچنین ویرانسازی مساجد» است. با این حال قذافی این اتهامات را رد کردهاست.[127][128][129] در تاریخ ۱۶ می۲۰۱۱ نیز مورنو خبر از تحت تعقیب قرار گرفتن قذافی و دو تن از نزدیکانش (پسرش سیف الاسلام قذافی و برادر خواندهاش عبدالله السنوسی) را به جرم دستور حملهٔ «گسترده و سیستماتیک» به غیرنظامیان، داد.[130] محمد القامودی، وزیر دادگستری لیبی، ضمن رد اتهامات دادگاه بینالمللی، افزود: معمر قذافی و پسرش هیچ پست رسمی در لیبی نداشته و هیچگونه ارتباطی با مسائل رخ داده در لیبی ندارند.[131] رژیم قذافی ضمن رد اتهام جنایات جنگی،[132] شورشیان را به آدمخواری متهم کرد.[133] ناتو که خود به دلیل بمبارانهای غیرضروری با هدف از بین بردن زیرساختهای لیبی مورد انتقاد است، مخالفان قذافی را به وحشیگری و جنایت علیه بشریت متهم کرد.[134]
واژهنامه
- Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya
- Royal Military Academy Sandhurst
- Hellenic Military Academy
پانویس
- «دوستان قدیم و جدید لیبی». وبگاه. دویچه وله. ۲۰۱۱/۰۸/۲۶. دریافتشده در ۲۰۱۱-۱۰-۲۲. تاریخ وارد شده در
|تاریخ=
را بررسی کنید (کمک) - بیبیسی فارسی (2011). "سخنگوی شورای انتقالی لیبی: معمر قذافی در شهر سرت کشته شدهاست". BBC persian. Archived from the original on 20 October 2011. Retrieved 20 October 2011.
- «عائلة القذافی فی وثائق ویکیلیکس» (به عربی). الجزیره. ۲۰۱۱. بایگانیشده از اصلی (وبگاه) در ۲۴ اوت ۲۰۱۱. دریافتشده در ۱۴ ژوئیهٔ ۲۰۱۱. از پارامتر ناشناخته
|ماه=
صرفنظر شد (کمک) - یک روزنامه الجزایری به نقل از محافظ شخصی معمر قذافی، دیکتاتور پیشین لیبی، تصاویر منتشر شده از جسد معمر قذافی را واقعی ندانست و مدعی شد این جسد متعلق به قذافی نبودهاست.
روزنامه النهار الجزایر در خبری با عنوان «کسی که تصویر جسدش در تلویزیون منتشر شد قذافی نبود» به نقل از جمیله محمودی، محافظ شخصی معمر قذافی، نوشت: فردی که هدف بمباران ناتو قرار گرفت یکی از جداشدگان از نظام وقت لیبی بود. پس از بمباران و قبل از اینکه مردم در محلی که در تصاویر نشان داده شدهاست تجمع کنند این فرد به محل مذکور منتقل شد و من اسنادی دارم که ثابت میکند تصاویر منتشر شده به معمر قذافی ارتباطی ندارد.
محمودی دربارهٔ شرایط معمر قذافی در روزهای اخیر انقلاب لیبی گفت: او پس از سخنرانی ۲۲ نوامبر ۲۰۱۱ به پیروزی خود ایمان داشت و میگفت میخواهم شهید شوم.
وی افزود: من به شجاعت قذافی اعتقاد دارم و به همه گفتهام تصاویری که نشان داده شد تصاویر جسد قذافی نیست، اگر اینگونه بود پس جسدش کجاست؟.
وی با اشاره به چهرههایی که از آنان با عنوان مزدور و اعضای القاعده در لیبی یاد کرد گفت: «معمر قذافی با این افراد قابل قیاس نیست.
Kira Salak (2006). "National Geographic article about Libya". National Geographic Adventure magazine. Archived from the original on April 2005. Retrieved 30 April 2011. Unknown parameter
|نشانی نویسنده=
ignored (help) - Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid' - Telegraph
- Gaddafi: Libya dignity under attack - Africa - Al Jazeera English
- Charles Féraud, "Annales Tripolitaines" , the Arabic version named "Al Hawliyat Al Libiya" , translated to Arabic by Mohammed Abdel Karim El Wafi, Dar el Ferjani, Tripoli, Libya, vol. 3, p.797.
- David Blundy (پاییز 1987/88). "Qaddafi and the Libyan Revolution; The Making of a Pariah State: The Adventurist Policies of Muammar Qaddafi". the Council on Foreign Relations, Inc. Archived from the original on ۲۴ اوت ۲۰۱۱. Retrieved ۳۰ آوریل ۲۰۱۱. Unknown parameter
|نشانی نویسنده=
ignored (help); Check date values in:|تاریخ=
(help) - Paul Keller (2004). "Libya's two decades as pariah state". BBC News. Archived from the original on 24 August 2011. Retrieved 30 April 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "Gaddafi's Dutch millions". Radio Netherlands Worldwide. 2011. Archived from the original on 24 August 2011. Retrieved 30 April 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - Daniel Don Nanjira (۲۰۱۰)، Foreign Policy and Diplomacy: From Antiquity to the 21st Century، ABC-CLIO، ص. p٫ ۲۷۹، شابک ۰-۳۱۳-۳۷۹۸۲-۳
- Gene A. Cretz (2010). "Background Note: Libya". U.S. Department of State. Retrieved 30 April 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "Gaddafi: Africa's 'king of kings'". BBC News. 2011. Retrieved 30 April 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - Crail, Peter. "Chronology of Libya's Disarmament and Relations with the United States". Arms Control Association. Retrieved 26 October 2012.
- سرهنگ قذافی رهبر اتحادیه آفریقا شد (بیبیسی فارسی)
- "The Prosecutor v. Muammar Mohammed Abu Minyar Gaddafi, Saif Al-Islam Gaddafi and Abdullah Al-Senussi". دادگاه جنایات جنگی. 4 July 2011. Archived from the original on 27 May 2012. Retrieved 2 November 2011.
- "ICC requests Gaddafi arrest warrant". Xinhua News Agency. 5 July 2011. Archived from the original on 2 November 2011. Retrieved 2 November 2011.
- "Libya: Muammar Gaddafi subject to ICC arrest warrant". BBC News. 27 July 2011. Archived from the original on 2 November 2011. Retrieved 2 November 2011.
- "Qaddafi Strongholds Are Attacked". نیویورکتایمز. 9 September 2011. Archived from the original on 2 November 2011. Retrieved 2 November 2011.
- "UN approves Libya seat for former rebels". وبگاه. San Jose Mercury News. 2011/16/9. Archived from the original on 2 نوامبر 2011. Retrieved ۲ نوامبر ۲۰۱۱. Check date values in:
|تاریخ=
(help) - "Gaddafi defiant as state teeters – Africa". Al Jazeera English. 2011. Retrieved 30 April 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "Middle East and North Africa unrest". BBC News. 2011. Retrieved 30 April 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - «NTC claims capture of Gaddafi - Africa». Al Jazeera English. دریافتشده در ۲۰ اکتبر ۲۰۱۱.
- «Latest from Libyan conflict». Live.reuters.com. دریافتشده در ۲۰ اکتبر ۲۰۱۱.
- «BBC News - Libyan forces 'capture Gaddafi'». BBC. دریافتشده در ۲۰ اکتبر ۲۰۱۱.
- بیبیسی
- «List of African countries by Human Development Index - Wikipedia, the free encyclopedia». web.archive.org. ۲۰۱۱-۰۵-۳۱. دریافتشده در ۲۰۲۰-۰۶-۱۵.
- «2019 Human Development Index Ranking | Human Development Reports». hdr.undp.org. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ آوریل ۲۰۲۰. دریافتشده در ۲۰۲۰-۰۶-۱۵.
- ««معمر القذافی».. ابن جهنم» (وبگاه) (به عربی). مجله البیان. ۱۴۳۲. دریافتشده در ۱۴ ژوئیهٔ ۲۰۱۱. از پارامتر ناشناخته
|ماه=
صرفنظر شد (کمک) - «الرئیس اللیبی العقید معمر القذافی». وبگاه (به عربی). الجزیرة. ۲۰۰۴. دریافتشده در ۱۷ ژوئن ۲۰۱۱.
- "Biography for Muammar Gadaffi". وبگاه. IMDb. Retrieved 17 June 2011.
- Ministry of Defense, United Kingdom (2009). "The Royal Military Academy Sandhurst's Archives" (PDF). Ministry of Defense. p. ۱. Retrieved 30 April 2011.
- "ΜΟΥΑΜΑΡ ΚΑΝΤΑΦΙ ۴۲ ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗΝ ΕΞΟΥΣΙΑ" (به یونانی). Ta Nea. 2011. Archived from the original on 25 February 2011. Retrieved 30 April 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - Aidan Lewis (2009). "Profile: Muammar Gaddafi". BBC News. Retrieved 30 April 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - «العقید القذافی وأبناءه الثمانیة». وبگاه (به عربی). Islamic Media News Agency. ۱۴۳۲. دریافتشده در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۱. از پارامتر ناشناخته
|ماه=
صرفنظر شد (کمک) - «القذافی… رجل من جهنم». وبگاه (به عربی). الوفد. ۲۰۱۱. دریافتشده در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۱. از پارامتر ناشناخته
|ماه=
صرفنظر شد (کمک) - "ICC never had arrest of Gaddafi's son Saif confirmed". وبگاه. MSNBC. 2011. Retrieved 24 August 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - «سیف الاسلام فرزند قذافی درخیابانهای طرابلس ظاهرشد». وبگاه. العربیة. ۱۴۳۲. دریافتشده در ۲۳ اوت ۲۰۱۱. از پارامتر ناشناخته
|ماه=
صرفنظر شد (کمک) - 8599, 2090033, 00.html "A Free Saif al-Islam Shatters the Sense that Rebels Are Close to Victory" Check
|نشانی=
value (help). وبگاه. Time. 2011. Retrieved 23 August 2011. Unknown parameter|ماه=
ignored (help) - "Battle for Tripoli". وبگاه. The BBC. 2011. Retrieved 23 August 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - «ادامه درگیری در طرابلس، دو پسر رهبر لیبی آزاد هستند». وبگاه. صدای آمریکا. ۲۰۱۱. بایگانیشده از اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافتشده در ۲۳ اوت ۲۰۱۱. از پارامتر ناشناخته
|ماه=
صرفنظر شد (کمک) - «سیف الاسلام خطاب به انقلابیون: ای موشها! به مقاومت ادامه میدهیم». وبگاه. العربیه. ۲۰۱۱. دریافتشده در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۱. از پارامتر ناشناخته
|ماه=
صرفنظر شد (کمک) - Fahim, Kareem (22 October 2011). "In his last days, Gadhafi survived on pasta and delusions". startribune. Retrieved 28 October 2011.
- "Death of a Dictator" (PDF). Human Rights Watch. October 2012. Retrieved 15 January 2013.
- «دختر معمر قذافی عضو یک تیم دفاع از صدام حسین شد». وبگاه. صدای آمریکا. ۲۰۰۴-۰۷-۰۳. دریافتشده در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۱.
- «کیف قتل القذافی؟» (به عربی). الجزیره. دریافتشده در ۲۶ اکتبر ۲۰۱۱.
- "گزارشهای واپسین لحظات زندگی قذافی گردهم میآیند". الجزیره انگلیسی. Retrieved 21 October 2011.
- «پایان سرنوشت قذافی و فرزندش: اسارت و قتل بدون محاکمه». العربیه فارسی. دریافتشده در ۲۱ اکتبر ۲۰۱۱.
- «قذافی را کشتم چون نگذاشتند او را به شهر خودمان ببرم». خبرگزاری فارس. دریافتشده در ۹۰/۰۸/۰۱. تاریخ وارد شده در
|تاریخ بازدید=
را بررسی کنید (کمک) - «کشته شدن قذافی و پیشبینی اعلام «آزادی»» (به عربی). الجزیره عربی. دریافتشده در ۲۰ اکتبر ۲۰۱۱.
- "Bloodless coup in Libya". BBC News. 2003. Retrieved 30 April 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - Geraghty, Tony (1980, 1983), Who Dares Wins, The Story of the SAS 1950–1982, p ۱–۷, ۱۲۴/۵, Fontana Books
- Seale, P. and McConville, M. (۱۹۷۳), The Hilton Assignment, London:Temple Smith, New York:Praeger.
- Mohamed Eljahmi (پاییز 2006). "Libya and the U.S. : Qadhafi Unrepentant". The Middle East Quarterly. Retrieved 30 April 2011.
- "A new flag flies in the east". The Economist. 2011. Retrieved 30 April 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - Davis ۱۹۹۰
- "Freedom of the Press ۲۰۰۹" (PDF). Freedom House. 2009. Retrieved 30 April 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - Mohamed Eljahmi (فوریه). "Don't Let My Brother's Death Be In Vain". Forbes. Retrieved ۳۰ آوریل ۲۰۱۱. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help); Check date values in:|تاریخ=, |year= / |date= mismatch
(help) - "Oil-rich Libya has Africa's highest per capita income". وبگاه. M&G News. 2011. Retrieved 25 May 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - «زندگی قذافی؛ از فراز تا سقوط». وبگاه. بیبیسی فارسی. ۲۰۱۱. دریافتشده در ۲۱ اکتبر ۲۰۱۱. از پارامتر ناشناخته
|ماه=
صرفنظر شد (کمک) - Davis ۱۹۹۰, p. ۱۸۳
- The Middle East and North Africa ۲۰۰۳ (۲۰۰۲). Eur. p. ۷۵۸
- WALTER ISSACSON (1981). 9171, 953172, 00.html "Gaddafi's Western Gunslingers" Check
|نشانی=
value (help). BBSC. Retrieved 5 Mayٔ 2011. Unknown parameter|ماه=
ignored (help) - "۱۹۸۴: Libyan embassy shots kill policewoman". The Time. 1984. Retrieved 5 Mayٔ 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - Martin Bright (2004). "Gadaffi still hunts 'stray dogs' in UK". The Guardian. Retrieved 5 Mayٔ 2011. Unknown parameter
|نشانی نویسنده=
ignored (help); Unknown parameter|ماه=
ignored (help) - «نگاهی به زندگینامه خانواده قذافی». صدای آمریکا. ۲۲ اوت ۲۰۱۱. بایگانیشده از اصلی در ۲۶ اکتبر ۲۰۱۱. دریافتشده در ۲۷ اکتبر ۲۰۱۱. بیش از یک پارامتر
|بازیابی=
و|accessdate=
دادهشده است (کمک) - «نگاهی به زندگی معمر قذافی». آفتاب. دریافتشده در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۱.
- «لیبی رابطه تجاری را علت آزادی مقراحی عنوان کرد». بیبیسی فارسی. ۲۲ اوت ۲۰۰۹. دریافتشده در ۲۷ اکتبر ۲۰۱۱.
- "Pan Am 103 – Lockerbie verdict". terrorismcentral.com. Retrieved 27 October 2011.
- Alderson, Reevel (4 August 2009). "Minister visits Lockerbie bomber". BBC News. Retrieved 27 October 2011.
- "'Regrettable actions' over bomber". BBC News. 20 August 2009. Retrieved 27 October 2011.
- http://news.google.com/newspapers?id=vzMRAAAAIBAJ&sjid=wZQDAAAAIBAJ&pg=4674,340768
- http://news.google.com/newspapers?id=5zNAAAAAIBAJ&sjid=T1kMAAAAIBAJ&pg=1869,3440245
- http://www.upi.com/Business_News/Security-Industry/2003/12/21/Is-Libyas-leader-turning-sane/UPI-53621072033780/
- http://www.guardian.co.uk/politics/2002/nov/10/uk.davidshayler
- http://www.guardian.co.uk/world/2009/sep/01/uk-libya-relations-yvonne-fletcher
- http://pqasb.pqarchiver.com/smgpubs/access/60203023.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+12,+1998&author=&pub=The+Herald&desc=Gaddafi\%27s+motorcade+ambushed&pqatl=top_retrieves
- http://www.bbc.co.uk/persian/world/2014/12/141213_l31_food_dictator_eat
- "Libya Has Trouble Building the Most Deadly Weapons". Wisconsin Project on Nuclear Arms Control. 1995. Archived from the original on 20 April 2013. Retrieved 5 Mayٔ 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "Libyan Chemical Weapons". وبگاه. Global Security. Retrieved 5 Mayٔ 2011.
- Michael Nguyen (2006). "Libya Chemical Weapons Destruction Costly". وبگاه. The Arms Control Association. Retrieved 5 Mayٔ 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - Martin S. Indyk (2011). "The Iraq War did not Force Gadaffi's Hand". وبگاه. Brookings. Retrieved 5 Mayٔ 2011. Unknown parameter
|نشانی نویسنده=
ignored (help); Unknown parameter|ماه=
ignored (help) - "Flynt Leverett, "Why Libya Gave Up on the Bomb," New York Times, 23 January ۲۰۰۴". وبگاه. The New York Times. 2004. Retrieved 5 Mayٔ 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "US to renew full ties with Libya". وبگاه. BBC. 2006. Retrieved 5 Mayٔ 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - Gérard. Darfur: The Ambiguous Genocide, Cornell University Press, 2005, pages ISBN 0-8014-4450-0
- DAVID LAMB (1985). "Washington's Closest Arab Ally Neutralizes Foes: Moroccan King a Success on Tightrope: U.S. Ties Warm Despite His Libya Pact". Los Angeles Times. Retrieved 5 Mayٔ 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "MOROCCO CANCELING TREATY AIMED AT UNION WITH LIBYA". The New York Times. 1986. Retrieved 5 Mayٔ 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - Janice E. Thomson (۱۹۹۶)، Limits of anarchy، University of Virginia Press، ص. p٫ ۲۲۰، شابک ۹۷۸-۰-۸۱۳۹-۱۶۲۸-۶
- Sam C. Nolutshungu (۱۹۹۶)، Mercenaries, pirates, and sovereigns، Princeton University Press، ص. p٫ ۹۱، شابک ۹۷۸-۰-۶۹۱-۰۲۵۷۱-۱
- Christopher W. Mullins, Dawn Rothe (۲۰۰۸)، Blood, power, and bedlam، Dawn Rothe، ص. p٫ ۱۷۲، شابک ۹۷۸-۰-۸۲۰۴-۸۸۴۱-۷
- Alex de Waal (2004). "Counter-Insurgency on the Cheap". وبگاه. London Review Bookshop. Retrieved 25 May 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - Andrew McGregor (2005). "Terrorism and Violence in the Sudan: The Islamist Manipulation of Darfur". وبگاه. The Jamestown Foundation. Retrieved 25 May 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "Gaddafi: Africa's 'king of kings'". وبگاه. BBC News. 2008. Retrieved 25 May 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "Gaddafi elected head of African Union". وبگاه. Daily Times. 2009. Retrieved 25 May 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "Gaddafi vows to push Africa unity". وبگاه. BBC News. 2009. Retrieved 25 May 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "Uganda bars Gaddafi kings' forum". وبگاه. BBC News. 2009. Retrieved 25 May 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - R.Y Jennings (1994). "judgment of the ICJ of ۱۳ February ۱۹۹۴" (PDF). International Court Of Justice. Archived (PDF) from the original on 31 December 2004. Retrieved 15 June 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - Simons ۲۰۰۴, p. ۵۸
- Pollack
- «ایران از کشته شدن قذافی استقبال و آن را مرحله نوینی برای حاکمیت مردم لیبی دانست». وبگاه. العربیه فارسی. ۲۰۱۱. از پارامتر ناشناخته
|ماه=
صرفنظر شد (کمک) - Ronald Bruce (1992). -a۰۱۴۱۵۱۸۰۱ "Libyan terrorism: the case against Gaddafi" Check
|نشانی=
value (help). وبگاه. Contemporary Review. Retrieved 8 June 2011. Unknown parameter|ماه=
ignored (help) - Seale, Patrick. Abu Nidal: A Gun for Hire. Hutchinson, 1992, p. 245.
- "Flashback: The Berlin disco bombing". وبگاه. BBC News Online. 2001. Retrieved 13 June 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - Daily Mail Reporter (2010). "Did Austrian far-right leader receive hidden £۴۰m fortune thanks to funding from Saddam and Gaddafi?". وبگاه. Daily Mail. Retrieved 13 June 2011. Unknown parameter
|نشانی نویسنده=
ignored (help); Unknown parameter|ماه=
ignored (help) - "Qaddafi's Serbian TV Interview Result Of Close Belgrade-Tripoli Ties". وبگاه. Radio Free Europe. 2011. Retrieved 13 June 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "Qaddafi's Yugoslav friends". وبگاه. The Economist. 2011. Retrieved 13 June 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "More Charges Likely Against Milosevic -UN Official". وبگاه. Kosova Crisis Center. 1999. Retrieved 13 June 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - London-based الشرق الاوسط، a Saudi-run pan-Arab daily reported on ۲۷ اوت 2006.
- «Gadhafi Aide: Moussa al-Sadr was 'Liquidated' in Libya». naharnet. ۹ نوامبر ۲۰۱۱. دریافتشده در ۱۸ نوامبر ۲۰۱۱.
- «پیشنهاد رشوه قذافی به خانواده امام موسی». پایگاه خبری افکارنیوز. بایگانیشده از اصلی در ۲۸ اوت ۲۰۱۲. دریافتشده در ۲۷ اوت ۲۰۱۲.
- واشینگتن پست ۱۲ ژوئن ۱۹۷۲
- Davis ۱۹۹۰, p. ۱۸۲
- نیویورک تایمز ۱۲ ژوئن ۱۹۷۲
- Joseph T. Stanik (۲۰۰۳)، El Dorado Canyon: Reagan's undeclared war with Qaddafi، Naval Institute Press، ص. ۳۱۹، شابک ۱-۵۵۷۵۰-۹۸۳-۲
- Gordon Rayner (2010). "Yvonne Fletcher killer may be brought to justice". وبگاه. The Daily Telegraph. Retrieved 15 June 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "A vision of a democratic Libya". Guardian. 2011. Retrieved 24 August 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "Libyan rebels pledge free and fair election". وبگاه. Reuters. 2011. Retrieved 24 August 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "Time running out for cornered Gaddafi". وبگاه. ABC News. 2011. Retrieved 24 August 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - EDWARD WYATT (2011). "Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya". New York Times. Retrieved 23 August 2011. Unknown parameter
|نشانی نویسنده=
ignored (help); Unknown parameter|ماه=
ignored (help) - "Libya: Muammar Gaddafi subject to ICC arrest warrant". Sky News. 2011. Retrieved 23 August 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "Tripoli rejects Gaddafi arrest warrant". BBC News. 2011. Retrieved 24 August 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "Gadhafi blasts 'crusader' aggression after strikes". MSNBC. 2011. Retrieved 23 August 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - «الکشف عن رسالة شفویة من خامنهای للقذافی دعاه فیها "للصمود أمام الغرب"» (وبگاه) (به عربی). العربیه. ۲۰۱۱. دریافتشده در ۱ نوامبر ۲۰۱۱. از پارامتر ناشناخته
|ماه=
صرفنظر شد (کمک) - «حضرت آیتالله خامنه ای در جمع زائران و مجاوران بارگاه ثامن الحجج» (وبگاه) (به فارسی). ۲۰۱۱. دریافتشده در ۱۰ جولای ۲۰۱۹.
- "Who is Saif al-Islam Gadhafi?". CNN News. 2011. Archived from the original on 24 August 2011. Retrieved 23 August 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "Libyan rebel forces penetrate Qaddafi's compound". CNBCNews. 2011. Retrieved 23 August 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "Libyan Regime Rejects International Arrest Warrant for Gaddafi". Algiers. 2011. Retrieved 24 August 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "Libya Rejects International Court Warrants". Eagle World News. 2011. Archived from the original on 3 July 2011. Retrieved 24 August 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - قذافی متهم به جنایت علیه بشریت
- «Prosecutor requests arrest warrants for Gadhafi, 2 others». بایگانیشده از اصلی در ۳ ژوئن ۲۰۱۱. دریافتشده در ۲۴ اوت ۲۰۱۱.
- "Libya rejects international court warrant for Gaddafi". Reuters. 2011. Archived from the original on 3 September 2011. Retrieved 24 August 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "Libyan government rejects war crimes charges". Swissinfo. 2011. Retrieved 24 August 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "Qaddafi regime denies war crimes in Libya, says rebels are cannibals". The National. 2011. Archived from the original on 10 August 2011. Retrieved 24 August 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help) - "NATO, Rebels Accused of War Crimes in Libya". The New American Magazine. 2011. Archived from the original on 16 October 2011. Retrieved 24 August 2011. Unknown parameter
|ماه=
ignored (help)
منابع
- Mario Azevedo (1998). Roots of Violence: A History of War in Chad. Routledge. ISBN 90-5699-582-0. Text "Azevedo, Mario J." ignored (help); External link in
|title=
(help) - Brecher, Michael & Wilkenfeld, Jonathan (1997). A Study in Crisis. University of Michigan Press. ISBN 0-472-10806-9. External link in
|title=
(help) - Clayton, Anthony (1998). Frontiersmen: Warfare in Africa Since ۱۹۵۰. Routledge. ISBN 1-85728-525-5. External link in
|title=
(help) - Collelo, Thomas (1990). Country Studies- Chad. United States Government Printing Office. ISBN 0-16-024770-5. Text "US GPO" ignored (help); External link in
|title=
(help) - Metz, Helen Chapin (2004). Libya. United States Government Printing Office. ISBN 1-4191-3012-9. Text "US GPO" ignored (help); External link in
|title=
(help) - Ngansop, Guy Jeremie (1986). +L٪۲۷Harmattan&dq=Tchad,+vingt+d٪۲۷ans+de+crise. +L٪۲۷Harmattan&hl=en&ei=9ZP4TaqhM4mz8QOgvZS-Cw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC4Q6AEwAQ Tchad, vingt d'ans de crise. L'Harmattan. ISBN 2-85802-687-4. External link in
|title=
(help) (فرانسوی) - Sam Nolutshungu (1995). Limits of Anarchy: Intervention and State Formation in Chad. University of Virginia Press. ISBN 0-8139-1628-3. Text "Nolutshungu, Sam C." ignored (help); External link in
|title=
(help) - Pollack, Kenneth M. (2002). Arabs at War: Military Effectiveness, ۱۹۴۸–۱۹۹۱. University of Nebraska Press. ISBN 0-8032-3733-2. More than one of
|author=
and|last=
specified (help); External link in|title=
(help) - Simons, Geoff (2004). &hl=en&ei=rZL4TfWmK4el-gbDuN3cDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false Libya and the West: From Independence to Lockerbie. I.B. Tauris. ISBN 1-86064-988-2. External link in
|title=
(help) - Davis, Brian Lee (1990). +attack+on+Libya&hl=en&ei=PpL4TffLHoe8-QacrenbDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Qaddafi, terrorism, andthe origins of the U.S. attack on Libya. Praeger Publishers. External link in
|title=
(help)
پیوند به بیرون
{کتاب حرمسرای قذافی اثر آنیک کوژان ترجمه بیژن اشتر انتشارات تات}
- سرود ملی لیبی در زمان حکومت معمر قذافی در یوتیوب
- اخبار و تفاسیر موجود در الجزیره انگلیسی درباره معمر قذافی
- اخبار و تفاسیر موجود در بیبیسی درباره The Muammar Gaddafi story
- اخبار و تفاسیر موجود در سیانان معمر قذافی
- اخبار و تفاسیر موجود در گاردین درباره معمر قذافی
- اخبار و تفاسیر موجود در جروزالم پست درباره معمر قذافی
- اخبار و تفاسیر موجود در نیویورک تایمز دربارهٔ معمر قذافی
- اخبار و تفاسیر موجود در وال استریت ژورنال درباره معمر قذافی
- معمر قذافی در بانک اطلاعات اینترنتی فیلمها
- خاندان و اطرافیان قذافی کجا هستند؟